روز گذشته، آیین رونمایی از پوستر نخستین همایش ملی «مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران» به همت قطب تعمیق ایمان دینی و با مشارکت پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار شد. این رویداد در پی آن است با بازخوانی تعالیم وحیانی و معارف اهل‌بیت(ع)، پاسخی اندیشه‌ورزانه به چالش‌های مدیریتی جامعه امروز بدهد و فاصله میان حکمت نظری و صحنه عمل را پر کند. در حاشیه این نشست، گفت‌وگوی ما با حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی، رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، رئیس بنیاد بین‌المللی امامت و مدیرعامل مؤسسه معارف اهل‌بیت(ع) را می‌خوانید.
نقطه عطف در مطالعات حکمرانی و عبور از بحران‌های مدرن
حجت‌الاسلام دکتر سبحانی با اشاره به آغاز رسمی برنامه‌های این رویداد علمی اظهار می‌کند: آغاز همایش الهیات حکمرانی را با حضور ارزشمند استادان حوزه، دانشگاه و اصحاب رسانه رقم زدیم. این رویداد نقطه عطفی در تاریخ مطالعات حکمرانی کشور است؛ چراکه با وجود تولید ادبیات گسترده در جهان غرب درباره الگوهای اداره جامعه، ضرورت بازگشت به مبانی وحیانی و اجتهاد اسلامی برای تدبیر امور در ایران، امروز بیش از هر زمان دیگری ملموس و حیاتی به نظر می‌رسد.
رئیس بنیاد بین‌المللی امامت با تبیین بن‌بست‌های الگوهای غربی در اداره جوامع، خاطرنشان می‌کند: جهان امروز و دولت‌های مدرن در حل مسائل کلان انسان و پاسخ به نیازهای توأمان مادی و معنوی با بحران جدی حکمرانی روبه‌رو شده‌اند. از سوی دیگر، تجربه منحصربه‌فرد جمهوری اسلامی ایران در طول دهه‌های اخیر که آکنده از فرصت‌های ناب، تهدیدهای بیرونی، چالش‌ها و دستاوردهاست، ما را وامی‌دارد تا با تکیه بر بنیادهای اصیل اسلامی، اصل توحید اجتماعی، عدالت و منظومه هدایت اهل‌بیت(ع)، افق‌های نوین مدیریتی را بازتعریف کنیم.
الهیات کاربردی؛ امتداد باورهای کلامی در متن اقتصاد و سیاست
مدیرعامل مؤسسه معارف اهل‌بیت(ع) با تأکید بر ضرورت پرهیز از توقف در مباحث صرفاً نظری تصریح می‌کند: باور قطعی ما این است که نباید مباحث الهیاتی، فلسفی و کلامی در سطح مفاهیم ذهنی و انتزاعی باقی بمانند؛ چراکه شریعت اسلام ماهیتاً برای اقامه قسط و سامان‌بخشی به حیات واقعی مردم تشریع شده است. از این رو، در این همایش مبانی توحیدی مستقیماً بر مسائل عینی، میدانی و چالش‌های روزمره نظام مستقر خواهد شد.
ایشان یادآور می‌شود: ما چالش‌های واقعی کشور را در چهار ساحت کلیدی اقتصاد، سیاست، اجتماع و فرهنگ با نگاهی ریشه‌ای و انضمامی مطالعه کرده‌ایم و آنها را شفاف در محورهای فراخوان گنجانده‌ایم. هدف این است که نشان دهیم چگونه عقلانیت دینی و الهیات شیعی می‌تواند برای مهار بحران‌ها، اصلاح ساختارهای اداری، ارتقای معیشت و رفع گره‌های اجتماعی راهکارهای کارآمد و ملموس ارائه دهد.
هم‌افزایی نخبگان اندیشه و کارگزاران میدانی
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با تشریح محورهای عملیاتی این فراخوان با اشاره به پیوند ضروری میان فکر و عمل بیان می‌کند: طرحی با این گستردگی بدون مشارکت همه‌جانبه به سرانجام نمی‌رسد؛ به همین خاطر، در فراخوان همایش دست یاری به‌سوی استادان حوزه، نخبگان دانشگاهی و به‌ویژه کارگزارانی دراز کرده‌ایم که سال‌ها در میدان واقعی مدیریت جمهوری اسلامی تجربه اندوخته‌اند. این کارگزاران تعارض منافع، پیچیدگی‌های ساختار دیوان‌سالاری و بیم‌ها و امیدهای اداره جامعه را از نزدیک لمس کرده‌اند و حضورشان تضمین‌کننده انطباق مباحث علمی با واقعیت‌های میدانی اداره کشور است.
ایشان با تبیین قالب‌های گوناگون تولید محتوا در این طرح ملی، تأکید می‌کند: خروجی نهایی این رویداد تنها به مقالات مکتوب خلاصه نمی‌شود، بلکه حاصل این همایش مجموعه‌ای پویا از مصاحبه‌های عمیق، نشست‌های انتقادی رودررو و گفت‌وگوهای جمعی میان اندیشمندان و مدیران خواهد بود. این فرایند غنی، ما را با لایه‌های نادیده تجربه یک سده نظام دولت‌داری و حکمرانی در ایران مدرن آشنا کرده و چشم‌اندازی روشن برای برنامه‌ریزی‌های کلان نظام ترسیم می‌کند.
تقویم اجرایی و افق‌گشایی برای برنامه‌ریزی کلان
حجت‌الاسلام سبحانی در پایان با تشریح زمان‌بندی دقیق دریافت آثار و برپایی همایش توضیح می‌دهد: پژوهشگران و صاحب‌نظران محترم تا پایان سال جاری فرصت دارند چکیده مقالات خود را به دبیرخانه ارسال کنند و پس از ارزیابی اولیه، مهلت ارسال اصل مقالات تا پایان تیرماه سال آینده خواهد بود. تلاش ما بر این است که اصل همایش ملی را تقریباً در همین مقطع، یعنی آبان‌ماه ۱۴۰۶ برگزار کنیم؛ رویدادی که امیدواریم به الگویی تمدنی برای هم‌اندیشی اهل نظر و مردان میدان حکمرانی در ایران تبدیل شود.
فراخوان مقاله همایش ملی «مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران» منتشر شد
در ادامه حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی امامی، دبیر علمی نخستین همایش ملی «مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران»، نیز با تشریح اهداف و برنامه‌های این رویداد علمی اظهار کرد: هدف اصلی همایش، فاصله گرفتن از مطالعات صرفاً کتابخانه‌ای و نزدیک شدن به مسائل عینی حکمرانی در ایران است تا بتوانیم مسائل الهیاتی این حوزه را با نگاهی عمیق‌تر شناسایی و تحلیل کنیم.
وی افزود: در کنار فراخوان مقالات علمی و فعالیت‌های مرتبط با ترجمه کتاب، انجام مصاحبه‌های عمیق با کارگزاران و افرادی که تجربه حکمرانی و دانش الهیاتی دارند، در دستور کار قرار گرفته است. این مصاحبه‌ها می‌تواند به صورت‌بندی دقیق‌تر مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران کمک کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین امامی ادامه داد: تحلیل لایه‌های الهیاتی تجربه دولت‌های جمهوری اسلامی ایران و واکاوی نهادهایی که در حدود یکصد سال اخیر و در جریان مدرن شدن ایران شکل گرفته‌اند، از دیگر برنامه‌های این همایش است. نهادهایی مانند بانک، دانشگاه، شهرسازی و مجلس از جمله موضوعاتی هستند که بررسی الهیاتی آنها می‌تواند شناخت عمیق‌تری از مسیر طی‌شده و نتایج مثبت و منفی آن در اختیار ما قرار دهد.
همایش ملی «مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران» آبان ۱۴۰۶ برگزار می‌شود
وی با بیان اینکه حکمرانی و به‌ویژه مسائل الهیاتی آن از موضوعات پیچیده به شمار می‌روند، گفت: یکی از اهداف همایش این است که با ایجاد فضای گفت‌وگو میان صاحب‌نظران، فهم و تفسیرهای موجود درباره این مسائل به یکدیگر نزدیک شود و موضوعاتی که به مطالعات جدی‌تر و مواجهه‌های عمیق‌تر نیاز دارند، شناسایی شوند.
دبیر علمی همایش تصریح کرد: مسئله اصلی در نخستین دوره این همایش، مسئله‌شناسی است. فرضیه ما این است که در لایه‌های عمیق حکمرانی با مسائل پیچیده‌ای روبه‌رو هستیم که به دلیل توجه ناکافی به آنها، نمی‌توانیم برخی مسائل حکمرانی را به‌درستی حل کنیم. ازاین‌رو، پیش از ارائه راه‌حل باید به شناسایی و صورت‌بندی دقیق مسائل بپردازیم.
ضرورت بازسازی ادبیات الهیاتی حکمرانی
حجت‌الاسلام والمسلمین امامی در پاسخ به پرسشی درباره رویکرد بین‌المللی همایش بیان کرد: در ابتدا این تصور وجود داشت که باید از همان آغاز، فعالیتی بین‌المللی شکل بگیرد؛ زیرا ادبیات حکمرانی در خارج از ایران با جدیت دنبال می‌شود و با سرعت در حال توسعه است. اگر در فرایند تولید دانش جهانی مشارکت و تأثیرگذاری نداشته باشیم، با نوعی انفعال مواجه خواهیم شد.
وی افزود: ادبیات الهیاتی و فلسفی ما هنوز به اندازه کافی پخته و صورت‌بندی نشده است و برای ورود مؤثر به گفت‌وگو با دیدگاه‌های دیگر، به نوسازی و بازسازی این ادبیات نیاز داریم. این هدف از مسیر مطالعه تجربه حکمرانی در ایران طی یکصد تا یکصد و پنجاه سال گذشته و بررسی دقیق‌تر تجربه دهه‌های اخیر جمهوری اسلامی دنبال خواهد شد.
دبیر علمی همایش با اشاره به فعالیت‌های مقدماتی دبیرخانه علمی گفت: نزدیک به دو سال است که دبیرخانه به‌صورت مستمر فعالیت می‌کند، ظرفیت‌های موجود را شناسایی کرده و در زمینه تولید محتوا و پایه‌گذاری ادبیات علمی این حوزه گام برداشته است. در صورت موفقیت همایش ملی، برگزاری همایش‌های منطقه‌ای و بین‌المللی در مراحل بعدی دنبال خواهد شد.
وی با اشاره به همکاری مدرسه عالی حکمرانی وابسته به دانشگاه عالی دفاع ملی با دبیرخانه همایش اظهار کرد: تلاش کرده‌ایم ظرفیت‌های دانشگاهی و حوزوی و مجموعه‌هایی را که در عرصه حکمرانی فعالیت دارند، در این فرایند مشارکت دهیم. فهرستی از این مجموعه‌ها تهیه شده است تا با معرفی اهداف و محورهای همایش، از آنها برای همکاری دعوت شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین امامی از تمامی پژوهشگران، استادان، دانشجویان و علاقه‌مندان به حوزه حکمرانی، اعم از فعالان دانشگاهی و حوزوی، خواهران و برادران، دعوت کرد در این رویداد مشارکت کنند و ایده‌ها، مطالعات و پیشنهادهای خود را در قالب مقاله یا دیگر فعالیت‌های علمی به دبیرخانه ارائه دهند.
توجه به مسائل رسانه و فضای مجازی
وی در پاسخ به پرسشی پیرامون توجه به فضای مجازی و هوش مصنوعی در این همایش بیان کرد: این همایش پنج محور اصلی دارد که شامل مبانی و مفاهیم حکمرانی و چالش‌های عرصه‌های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است. مسائل رسانه و تأثیرات نهادی و محتوایی آن بر شکل‌گیری ایران معاصر نیز در محورهای اجتماعی و فرهنگی مورد بررسی قرار می‌گیرد.
دبیر علمی همایش در پاسخ به پرسشی درباره زمان مورد نیاز برای تبدیل دستاوردهای نظری همایش به راهکارهای عملی و فرهنگ‌سازی در جامعه گفت: اگرچه فعالیت ما ماهیتی نظری دارد، معتقدیم کار نظری باید در میدان واقعیت و در ارتباط با مسائل عینی شکل بگیرد. موضوعات مورد مطالعه همایش، مسائل پیش روی مدیریت کشور هستند که تاکنون غالباً به‌صورت روزمره و موردی به آنها پرداخته شده است؛ درحالی‌که ما به دنبال تحلیل آنها در لایه‌های عمیق‌تر هستیم.
حجت‌الاسلام والمسلمین امامی ادامه داد: مسائلی مانند نسبت حوزه خصوصی و عمومی، مسئله مالکیت خصوصی و آزادی در کشور از جمله موضوعاتی هستند که به بررسی الهیاتی نیاز دارند. معتقدیم مسیر حل بسیاری از این مسائل می‌تواند از چنین مطالعاتی آغاز شود و نتایج آن به اصلاح عملی و فرهنگ‌سازی نیز کمک کند.
وی با تأکید بر نقش کارگزاران در این فرایند اظهار کرد: در کنار دانشگاهیان و حوزویان، کارگزاران جمهوری اسلامی ایران ضلع سوم این همایش هستند. قرار است تجربه‌های آنان نقد و بررسی شود و در قالب مصاحبه‌ها و رویدادهای علمی، فرصت طرح ایده، شنیدن دیدگاه‌های دیگران و نقد تجربه‌های مدیریتی فراهم شود. این فرایند می‌تواند به شناسایی مسائل، آسیب‌شناسی و ارائه راه‌حل کمک کند.
ادبیات حکمرانی در ایران از ترجمه تا مبانی فلسفی و الهیاتی
در ادامه این مراسم، حجت‌الاسلام والمسلمین حمید ساجدیان، دبیر اجرایی همایش ملی مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران، با اشاره به روند شکل‌گیری ادبیات حکمرانی در جهان و ایران اظهار کرد: در سال‌های نخست شکل‌گیری بحث ادبیات حکمرانی، بخش عمده مباحث در ارتباط با سازمان‌ها و شرکت‌ها و در مقیاسی محدودتر از کل جامعه مطرح می‌شد؛ اما بعد از چند دهه، این ادبیات با تمرکز بر سرپرستی و هدایت جامعه وارد مرحله تازه‌ای شد.
وی افزود: در ادامه، در غرب تلاش شد این ادبیات بازنگری و تعمیق شود و آثار مرجعی برای صورت‌بندی دقیق‌تر آن شکل بگیرد. همچنین ادبیات حکمرانی وارد نهادهای آموزشی شد و در دهه اخیر، بیش از گذشته در فرایند حل مسائل و مواجهه با تحولات فناوری مورد استفاده قرار گرفت.
از سازمان‌ها تا هدایت جامعه؛ مسیر ادبیات حکمرانی
ساجدیان با اشاره به ورود این ادبیات به ایران گفت: از دهه ۱۳۸۰ شمسی می‌توان ردپای ادبیات حکمرانی غربی را در ایران دنبال کرد. موج نخست عمدتاً با ترجمه آثاری درباره حکمرانی خوب شکل گرفت و به‌تدریج، مباحث هنجاری و تجویزی مرتبط با آن وارد ادبیات علمی کشور شد.
وی ادامه داد: از اواخر دهه ۱۳۹۰، جامعه علمی ایران با لایه‌های عمیق‌تر این ادبیات مواجه شد و موضوع حکمرانی به‌تدریج در دستور کار نهادهای علمی، پژوهشگاه‌ها و مراکز پژوهشی قرار گرفت. همچنین تأسیس رشته دکتری در این حوزه مطرح شد و طی حدود پنج سال اخیر، تمرکز جدی‌تری بر ادبیات حکمرانی شکل گرفته است.
عضو دبیرخانه و کمیته علمی همایش با تأکید بر ضرورت توجه به مبانی فلسفی و الهیاتی حکمرانی بیان کرد: یکی از لایه‌های مهمی که در مواجهه با ادبیات غربی باید مورد توجه قرار می‌گرفت، فلسفه و الهیات حکمرانی بود. کم‌توجهی به این لایه ممکن است به پذیرش و مصرف ادبیات اسلامی در چارچوب نظریه‌های غربی منجر شود. از سوی دیگر، بی‌توجهی به این مبانی می‌تواند فرصت گفت‌وگوی علمی با ادبیات جهانی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های آن را نیز از بین ببرد.
غفلت از الهیات حکمرانی؛ مصرف ادبیات در قالب نظریه‌های غربی
وی تصریح کرد: برای عبور از این وضعیت، باید از سطح مباحث تجویزی و فنی فراتر رفت و به لایه‌های عمیق‌تر مسئله، مبانی فلسفی و ظرفیت‌های ارزش‌های اسلامی پرداخت تا امکان گفت‌وگویی مؤثر با ادبیات جهانی فراهم شود.
ساجدیان با اشاره به فعالیت‌های کمیته علمی همایش گفت: کمیته علمی طی بیش از یک سال گذشته، جلسات منظمی برگزار کرده و با مطالعه و بررسی ادبیات موجود، در پی رسیدن به صورت‌بندی دقیق‌تری از مسائل الهیاتی حکمرانی بوده است. این فرایند به زمان و بررسی مستمر نیاز دارد و امیدواریم با برگزاری همایش، زمینه گفت‌وگوی جدی‌تر در این حوزه در جامعه علمی ایران فراهم شود.
رونمایی از پوستر و وب‌سایت همایش
در بخش پایانی این مراسم، پوستر و وب‌سایت نخستین همایش ملی «مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران» رونمایی شد.
همچنین در ابتدای این نشست حجج اسلام والمسلمین محمدتقی سبحانی رئیس همایش، مهدی امامی دبیر علمی و آقای اسفندیار دبیر اجرایی همایش معرفی شدند، مدرسه عالی حکمرانی وابسته به دانشگاه عالی دفاع ملی نیز در همکاری با این رویداد مشارکت دارد.
مهلت ارسال چکیده مقالات تا ۲۹ اسفندماه ۱۴۰۵ و مهلت ارسال مقالات کامل تا ۳۱ تیرماه ۱۴۰۶ اعلام شده است. این همایش قرار است در آبان‌ماه ۱۴۰۶ برگزار شود.
علاقه‌مندان برای کسب اطلاعات بیشتر و پیگیری اخبار همایش می‌توانند به وب‌سایت آن به نشانی tig.isca.ac.ir مراجعه کنند.
نظر شما